T - XXII. Vigésima segunda grafía del Alfabeto P'urhépecha.
|
Ta |
(s) |
Casa,
habitación |
|
Taati |
(s) |
Papá, padre de
familia. |
|
Táchani ísï
|
(adv) |
Por diferentes
lados; por partes. |
|
Táchani |
|
Cada quien,
por partes. |
|
Taianarhikukatecha |
(s) |
Golpeados en
la frente o cara. / Tortillas gordas. |
|
Tájchakukataksï |
(s) |
Los
aplastados. |
|
Tájpani |
(v) |
Colocarlo en
primera instancia. |
|
Tajpentasïpti |
(v) |
Había
convocado. |
|
Tajperantskuarhu |
(s) |
En la reunión,
en el lugar de congregación. |
|
Takambarhu |
(s) |
Localidad de
Tacámbaro, Michoacán. |
|
Takari |
(s) |
Pasto, planta
silvestre. |
|
Taki |
(s) |
Niño(a). |
|
Takimeni |
(adj) |
Duro,
correoso. |
|
Takipu |
(s) |
Enredo,
laberinto. |
|
Takisï |
(s) |
Dureza. |
|
Takukata |
(s) |
Libro,
libreta. / Empalmado. |
|
Takukukatarhu |
|
En los libros
empalmados. |
|
Takukukatecha |
(s) |
Empalmados. / Libros,
libretas. |
|
Takukuni |
(v) |
Empalmar. |
|
Takuru |
(s) |
Pueblo de
Tacuro, Michoacán. / Tecolote. |
|
Takusï |
(s) |
Trapo. /
Objeto que ya no es nuevo. |
|
Tamakua |
(s) |
Grasa, mugre,
manteca. etc. |
|
Tamani |
(v) |
Estar grasoso. |
|
Támani |
(v) |
Colocarlo al
fondo del recipiente. |
|
Tamapu |
(adj) |
Viejo,
antiguo. |
|
Tamari |
(adj) |
Grasoso. |
|
Támu |
(adv) |
Aparte,
separado. |
|
Tanaku |
(s) |
Pueblo de
Tanaco, Michoacán. |
|
Tanhandukua |
(s) |
Zanco. |
|
Tánani |
(v) |
Juntar,
reunir, recolectar. |
|
Tanatsikuarhu |
(s) |
Localidad de
Tangancícuaro, Michoacán. |
|
Tanaxukuesti |
(s) |
Es el pilar,
el sostén. |
|
Tándani |
(v) |
Juntar a su
rededor, echarle tierra a las plantas |
|
Tángorhekua |
(s) |
Junta,
reunión, etc. |
|
Tángorheni |
(v) |
Reunirse,
juntarse. |
|
Tánguarhikuarhu |
|
En la junta,
en la reunión. |
|
Tánguarhikuecharhu |
|
En las juntas. |
|
Tánguarhinantaati |
(v) |
Se juntarán,
se reunirán. |
|
Tánguarhintastiksï |
(v) |
Se reunieron. |
|
Tánguarhintatini |
|
Después de
haberse reunido. |
|
Tánguarhipiringa |
(v) |
Me hubiera
reunido. |
|
Tánguarhisïpti |
(v) |
Se había reunido. |
|
Tánguarhiticha |
|
Los que están
reunidos. |
|
Tángurhini |
(v) |
Reunirse,
juntarse. |
|
Tángurhintskua |
(s) |
Reunión. |
|
Tanimu |
|
Numero tres. |
|
Taninda |
|
Tres veces;
tercero. |
|
Tángurhini |
(v) |
Juntarse,
reunirse |
|
Tápakurhisïpti |
(v) |
Se reunió de
repente. |
|
Tapokani |
(v) |
Aparar. |
|
Taponduni |
(v) |
Agarrarlo,
apararlo con los pies. |
|
Tapontani |
(v) |
Atrapar,
aparar. |
|
Tarhámba |
(s) |
Nuera. |
|
Tarharani |
(v) |
Brincar,
saltar. |
|
Tarhatani |
(v) |
Levantarlo. |
|
Tarhekukua |
(s) |
Árbol de
encino. / Tiempo de labrar la tierra. |
|
Tarheni |
(v) |
Arar, labrar
la tierra |
|
Tarhentani |
(v) |
Volver a
labrar la tierra. |
|
Tarherakua |
(s) |
Arado o
instrumento de agricultura. |
|
Tarheri
|
(s) |
Campesino,
labrador. / Hombre. |
|
Tarheta |
(s) |
Milpa,
cultivo. |
|
Tarhiata |
(s) |
Viento. |
|
Tarhimu |
(s) |
Una variedad
del fresno. |
|
Tasaju |
(s) |
Carne seca,
cecina. |
|
Tasambani |
(s) |
Tejamanil. |
|
Tasarhuni |
(v) |
Estar partido
de la punta. |
|
Taxinharhini |
(v) |
Estar ciego. |
|
Tata |
(s) |
Señor |
|
Táta |
(s) |
Sacerdote. |
|
Tatachi |
(s) |
Don, señor,
casado. |
|
Tatemba |
(s) |
Su padre. |
|
Tátetspeni |
(v) |
Apadrinar una
boda. |
|
Tátetsperi |
(v) |
Padrino de
boda. |
|
Tátetspini |
(v) |
Apadrinar. |
|
Tatita |
(s) |
Abuelo,
anciano. |
|
Tátsekua |
(adv) |
Al rato, más
tarde, después. |
|
Tátsipani |
(adv) |
Atrás. |
|
Tatsujkuni |
(v) |
Ponerse algo
en la mano. |
|
Tatsumuni |
(v) |
Taparse la
boca o labios. |
|
Tatsunharhikua |
(s) |
Mandil,
delantal. |
|
Tatsunduni |
(v) |
Ponerse algo
en la planta de los pies. |
|
Taxinharhini |
(v) |
Estar ciego. |
|
Téchani |
(v) |
Endulzarse la
boca, sentir dulce la boca |
|
Téjki |
(s) |
Uña. |
|
Tekaantani |
(v) |
Aguantar,
resistir, dispensar. |
|
Tekaantskua |
(s) |
Perdón. |
|
Tekanchi |
(s) |
Mirador de
madera |
|
Tekanskua |
(s) |
Paciencia,
perdón. |
|
Tekatsikua |
(s) |
Azadón. |
|
Tekenchu |
(s) |
Caballo. |
|
Teksarhutani |
(v) |
Tropezar con
los pies. |
|
Tékua urapiti |
(s) |
Azúcar. |
|
Tékua |
(s) |
Miel de abeja.
/ Dulce en general. |
|
Témba |
(s) |
Esposa. |
|
Témbeni
|
|
Número diez. |
|
Tembucha |
(s) |
Novio. |
|
Tembuchakua |
(s) |
Casamiento. |
|
Tembunha |
(s) |
Novia. |
|
Temetse |
(s) |
Greta.Óxido
de plomo. |
|
Téni |
(s/v) |
Estar
dulce./Olote. |
|
Tepamu |
(s) |
Árbol así
llamado. |
|
Tepani |
(v) |
Engordar,
estar grueso o gordo. |
|
Teparakorheni |
(v) |
Ser
orgullosa(o). |
|
Tepári |
(adj) |
Gordo, grueso. |
|
Tepejtsïkua |
(s) |
Peinado de la
mujer. |
|
Tepejtsitarakua
|
(s) |
Objeto que
sirve para peinarse, listón peine, cepillo etc. |
|
Tepekata |
(s) |
Trenzado. |
|
Tepekua |
(s) |
Trenza. |
|
Tepeni |
(v) |
Trenzar. |
|
Teperhukua |
(s) |
Lo que se
trenza. |
|
Terejkurhani |
(v) |
Tener
infección en las manos. |
|
Terejtsïni
|
(v) |
Tener
infección en la cabeza. |
|
Terekua |
(s) |
Hongo. |
|
Terekurhikua |
(s) |
Risa. |
|
Terekuarhiati |
(v) |
Se reirá. |
|
Terekurhini |
(v) |
Reírse. |
|
Terenda |
(s) |
Estiércol,
musgo/Fertilizante. |
|
Tereni |
(v) |
Podrirse. |
|
Tereri |
(adj) |
Podrido. |
|
Terojkani |
(adv) |
En medio. |
|
Teronukua |
(adv) |
En el patio. |
|
Teruakuni |
(v) |
Pasar en medio
de la milpa. |
|
Teruamani |
(v) |
Tener diarrea. |
|
Terukuni |
(adj) |
Se compatible. |
|
Terukuntapiringa |
(v) |
Volvería a
combinar. |
|
Terukurhiri |
|
El que
compagina. |
|
Terunharhini |
(v) |
Pasar en
frente de algo. |
|
Terunukua |
(s) |
Patio. |
|
Tiámu |
(s) |
Fierro, metal. |
|
Tikuini |
(s) |
Lagartija. |
|
Tinhaatani |
(v) |
Aumentar de
temperatura. |
|
Tinharani |
(v) |
Tener
calentura, padecer fiebre. |
|
Tíndi |
(s) |
Mosca. |
|
Tinguixurhini |
(v) |
Incarse,
arrodillarse. |
|
Tinimu |
(s) |
Escama. |
|
Tiósïo
|
(s) |
Templo,
iglesia. |
|
Tirhimuni |
(v) |
Colgarse algo
en la boca. |
|
Tirhindikua |
(s) |
Arete. |
|
Tiriapu |
(s) |
Elote. |
|
Tirindarhu |
(s) |
Pueblo de
Tiríndaro, Michoacán. |
|
Tiringini |
(s) |
Flor de zempasúchitl. |
|
Tiripiti |
(s) |
Oro. |
|
Tiripitio |
(s) |
Pueblo de
Tiripetío, Michoacán. / Lugar de oro. |
|
Tiripu |
(s) |
Elote. |
|
Tisïjkurhani |
(v) |
Tener bellos
en los brazos. |
|
Tisïmekua |
(s) |
Bigote. |
|
Tisïmuni |
(v) |
Tener bigotes. |
|
Tisïnharhini |
(v) |
Barbón, tener
bellos en la cara. |
|
Tixatani |
(v) |
Encender,
prender. |
|
Tixatatarakua |
(s) |
Cerillo. |
|
Tokojku |
(adj) |
Mocho de la
mano o dedo; manco. |
|
Tokojkuni |
(adj) |
Sin mano. |
|
Tokondu |
(adj) |
Mocho de los
pies; cojo. |
|
Tokorhu |
(adj) |
Sin nariz. /
Mocho de la punta de un objeto.
|
|
Tokotsï |
(adj) |
Sin cola. |
|
Tonorhukua |
(s) |
Hocico,
trompa. |
|
Tukuru |
(s) |
Tecolote,
lechuza/Pueblo así llamado. |
|
Tumbi |
(s) |
Joven,
soltero. |
|
Tumbicha |
(s) |
Jóvenes. |
|
Tumina |
(s) |
Dinero. |
|
Tungusï |
(s) |
Bastón. |
|
Tunuche |
(s) |
Vasija de
barro. |
|
Tupata |
(s) |
Tule. |
|
Túpu |
(s) |
Ombligo. |
|
Turasu |
(s) |
Durazno. |
|
Túrhetani |
(v) |
Escardar,
segundar en la milpa. |
|
Turhikata |
(s) |
Garrapata. |
|
Turhipiti |
(adj) |
Color negro. |
|
Turhiri |
(s) |
Carbón, tizne. |
|
Turhisï |
(s) |
Mestizo, el
que habla español únicamente. |
|
Turhumba |
(s) |
Trompo. |