J - X. Décima grafía del Alfabeto P'urhépecha.
|
Jaarhani |
(v) |
Estar, existir
intensamente. |
|
Jáarhani |
(v) |
Ensuciarse el
estómago o en la región abdominal. |
|
Jáasï |
(s) |
Haba. |
|
Jaiaki |
(s) |
Ratón. |
|
Jájchukureni |
(s) |
Corredor, pasillo
portal. |
|
Jájki |
(s) |
Mano. |
|
Jájkuni |
(v) |
Ensuciar,
manchar. |
|
Jájkuntani |
(v) |
Volver a
ensuciar o manchar. |
|
Jájkurhani |
(v) |
Ensuciarse las
manos. |
|
Jájtsïkurini |
|
En la punta del
cerro. / En la meseta. |
|
Jakajkukua |
(s) |
Creencia. |
|
Jakajkukuestimindu |
(v) |
Es de creerse.
|
|
Jakajkuni |
(v) |
Creer,
admitir/Ser bautizado. |
|
Jaki? |
|
¿Estará? |
|
Jakuni |
(v) |
Estar en representación
de otro. |
|
Jamani |
(v) |
Llegar de
paso. |
|
Jámani |
(v) |
Cocer. /
Andar. |
|
Jámarhani |
(v) |
Tener sabor. |
|
Jamberi |
(adv) |
Hasta... (indica
término de acción, cantidad, frontera, etc.). |
|
Jamberiksï |
|
Hasta...
(ellos). |
|
Jamukuteni |
(adv) |
En la puerta,
en la orilla, etc. |
|
Jamukutini |
(adv) |
En la puerta,
en la orilla, etc. |
|
Jámuni |
(v) |
Embarrarse los
labios. |
|
Jananarhpeni |
(v) |
Respetar a
otros. |
|
Jandiajku |
|
Solo, aislado.
|
|
Jandiojku |
|
Solo, asilado.
|
|
Jándurhani |
(v) |
Embarrarse los
pies. |
|
Jánguarhintani |
(v) |
Esforzarse,
apresurarse, etc. |
|
Janhanharhijperani |
(v) |
Respetarse
mutuamente.
|
|
Janhanharhijpini |
(v) |
Respetar a la
gente. |
|
Janhanharhinhasïndi |
(v) |
Lo respetan. |
|
Janhanharhinhasïpti |
(v) |
Fue respetado,
lo respetaron. |
|
Janhanharhinhati |
(v) |
Lo respetarán.
|
|
Jánharhini |
(v) |
Ensuciarse la
cara o embarrársela. |
|
Janhasïkati |
(s) |
Sabio,
conocedor, inteligente. |
|
Janhaskantaaka |
(v) |
Recordaré. /
Reconoceré. |
|
Janikua |
(s) |
Lluvia. |
|
Jánhikua |
(s) |
Material para
ser untado en el pecho. |
|
Janini |
(v) |
Llover. |
|
Jánhini |
(v) |
Ensuciarse,
untarse el pecho. |
|
Janinderakua |
(s) |
Llovizna. |
|
Janopka |
(v) |
Había llegado.
|
|
Janosïptiksï |
(v) |
Habían
llegado. |
|
Jápka |
(v) |
Estaba. |
|
Japoka |
(v) |
Que hay en
abundancia. |
|
Japometa |
(s) |
Pinole. |
|
Japonda |
(s) |
Lago. |
|
Jápu |
(s) |
Nixtamal. |
|
Japumata |
(s) |
Pinole. |
|
Japundarhu |
|
En el lago. |
|
Jarhajka |
(v) |
El que esta,
donde se encuentra. |
|
Jarhani |
(v) |
Estar, haber,
existir. |
|
Járhani |
(adj) |
Cualidad o
característica de un objeto. |
|
Jarhaani |
(v) |
Tener agujero
algún objeto. |
|
Jarhasïka |
(v) |
Estoy. |
|
Jarhasïnga |
(v) |
Permanezco,
estoy. |
|
Jarhasïpti |
(v) |
Estaba (él). |
|
Jarhasti |
(v) |
Está. |
|
Jarhastiksï |
(v) |
Están. |
|
Járhati |
|
Cualidad de
ser. |
|
Jarhoajpi |
(v) |
Ayuda
(imperativo). |
|
Jarhoajpikua |
(s) |
Cooperación,
ayuda. |
|
Jarhoajpini |
(v) |
Ayudar,
auxiliar. |
|
Jarhoajpipka |
(v) |
Que había
ayudado. |
|
Jarhoatauati |
(v) |
Les ayudará. |
|
Jarhuajpeni |
(v) |
Ayudar,
auxiliar. |
|
Jarhuapiricha |
(s) |
Ayudantes. |
|
Jarhuatani |
(v) |
Ayudarle.
|
|
Jarhuatpiricha |
(s) |
Ayudantes. |
|
Jásï |
(adj) |
Ser, esencia,
sustancia. |
|
Jatani |
(v) |
Abordar, montar.
|
|
Jatanhikua |
(s) |
Molde. |
|
Jatajchakuni |
(v) |
Aplastar. |
|
Jataperakua |
(s) |
Cárcel |
|
Jataperakuarhu |
|
En la cárcel |
|
Jatini |
|
La hora que
indica. |
|
Jatsirixaka |
(v) |
Lo tengo. |
|
Jatsiasïka |
(v) |
Tengo. |
|
Jatsijpakuarhini |
(v) |
Echar algo en
el fogón. / Presumir. |
|
Jatsikuarheni |
(v) |
Tener riqueza
o algo. |
|
Jatsikuarhiaka |
(v) |
Tendré. |
|
Jatsikuarhini |
(v) |
Poseer, tener
patrimonio. |
|
Jatsikuni |
(v) |
Ponerle,
aplicarle. |
|
Jatsima |
(v) |
Echar algo en
el agua. |
|
Jatsimani |
(v) |
Colocar en el
agua alguna cosa. |
|
Jatsini |
(v) |
Poner. /
Tener, poseer. |
|
Jatsintaaka |
(v) |
Replantaré. / Sepultaré.
|
|
Jatsintani |
(v) |
Enterrar. /
Trasplantar. |
|
Jatsisïpkaksï |
(v) |
Teníamos. |
|
Jatsisti |
(v) |
Tiene. |
|
Jauakata |
(s) |
Un tipo de
tamal (masa con frijoles). |
|
Jauani |
(adv) |
Expresión de
duda: Quién sabe, no sé. |
|
Jauarani |
(v) |
Pararse,
levantarse. |
|
Jauatakuecha |
(s) |
Lo que se
puede levantar. |
|
Jauatani |
(v) |
Levantar. |
|
Jauatantaaka |
(v) |
Lo volveré a
levantar. |
|
Jauirani |
(s) |
Pueblo de
Ahuíran. |
|
Jauiri |
(s) |
Cabello, pelo.
|
|
Jáxini |
(v) |
Embarrarse,
ensuciarse. / Cualidad. |
|
Je |
|
Expresión de
respuesta: qué, mande. (Pluraliza al sujeto en los verbos, p.e. t'ire je
'coman') |
|
Jeiaki |
(s) |
Ratón. |
|
Jemba |
|
Expresión que
indica pertenencia. |
|
Jembecha |
|
Sus... |
|
Jembechani |
|
A sus... |
|
Jenchekua |
(s) |
Terremoto,
temblor. |
|
Jencherakua |
(s) |
Lo que
ocasiona temblor. |
|
Ji |
(pp) |
Yo. |
|
Jiaki |
(s) |
Ratón. |
|
Jiakurhikua |
(s) |
Aceptación,
conformidad. |
|
Jiápaneti |
(v) |
Aceptó,
aprobó. |
|
Jíjtuni |
|
Yo también. |
|
Jikuani |
(v) |
Bañarse. |
|
Jíkusï |
(s) |
Higo. |
|
Jimá |
(adv) |
Allí. |
|
Jimajkani |
(adv) |
Entonces. |
|
Jimajku |
(adv) |
Ahí nomas,
cerca de... |
|
Jimaksï |
(adv) |
Ahí... (ellos)
|
|
Jimanindu |
(adv) |
Exactamente
ahí |
|
Jimanha |
|
Que ahí. |
|
Jimanhaksï |
|
Que ahí...
(ellos). |
|
Jimbanhi |
(adj) |
Nuevo. |
|
Jimbanhitku |
(adj) |
Reciente. |
|
Jimbo |
|
Por eso, por
ese motivo. |
|
Jimbojtsï |
|
Por esos
motivos... (ellos). |
|
Jimboka |
|
Porque... |
|
Jimbokajtsï |
|
Porque...
(ustedes). |
|
Jimbokajtsïni |
|
Porque ellos
me.... |
|
Jimbokaksï |
|
Porque...
(ellos). |
|
Jimbokani |
|
Porque...
(yo). |
|
Jimboki |
|
Por eso... /
Porque... |
|
Jimboksï |
|
Por eso...
(ellos). |
|
Jimesï |
(adv) |
Por ahí. |
|
Jindeeka |
(v) |
El que es. |
|
Jindesïka |
(v) |
Soy. |
|
Jindesïpti |
(v) |
Era. |
|
Jindesti |
(v) |
Es. |
|
Jandiojku |
|
Solo, apartado.
|
|
Jingoni |
|
Con, conmigo. |
|
Jingunekua |
(s) |
Hermana (de
ella). |
|
Jingunekua jimbo |
(s) |
Por su
hermana. |
|
Jini |
(adv) |
Allá. |
|
Jíni |
(s) |
Mugre. |
|
Jiniani |
|
Al otro lado. |
|
Jinijtu |
|
Allá también. |
|
Jindijku |
|
Solo,
individual. |
|
Jiokuapiringa |
|
Se los hubiera
aceptado. |
|
Jirhinhantskua |
(s) |
Investigación.
|
|
Jirijchakuaparini |
(v) |
Brincando, saltando.
|
|
Jirinhantani |
(v) |
Buscarlo. |
|
Jískani |
(v) |
Esconder. |
|
Jigusï |
(s) |
Higo. |
|
Jiuatsï |
(s) |
Coyote. |
|
Jo |
(adv) |
Sí. |
|
Jójkuni |
(v) |
Amarrar de la mano.
|
|
Jókuni |
(v) |
Amarrarlo. |
|
Jóndukuni |
(v) |
Amarrarle los
pies. |
|
Jónguarheni |
(v) |
Fajarse,
amarrarse el cinturón. |
|
Jónguarhikua |
(s) |
Faja,
cinturón. |
|
Joperu |
(adv) |
Pero. |
|
Joperuksï |
(adv) |
Pero...
(ellos). |
|
Jorhenaaka |
(v) |
Aprenderé. |
|
Jorhenani |
(v) |
Saber,
conocer, poseer habilidad. |
|
Jorhendani |
(v) |
Enseñarle,
capacitarlo. |
|
Jorhendi |
(s) |
Sabio,
conocedor. |
|
Jorhengua |
(s) |
Enseñanza,
aprendizaje. |
|
Jorhenguarhinhani |
(v) |
Aprender
(ellos). |
|
Jorhenguarhini |
(v) |
Aprender,
capacitarse. |
|
Jorhenpinhaati |
(v) |
Se le
enseñará, capacitará. |
|
Jorhentani |
(v) |
Calentarse. |
|
Jorhentperi |
(s) |
Maestro,
persona que enseña. |
|
Jorhentpikua |
(s) |
Enseñanza. |
|
Jorhentpikuarhu |
|
En la escuela,
en el lugar donde se enseña. |
|
Jorhentpikueri |
|
De la
enseñanza. |
|
Jorhentpiri |
(s) |
Profesor,
maestro. |
|
Jótani |
(v) |
Amarrarlo. |
|
Juánguni |
(v) |
Regresarlo,
traerlo de regreso. |
|
Jua |
(v) |
Trae, dame
(imperativo). |
|
Juásï |
(s) |
Cabo. |
|
Juáta |
(s) |
Cerro. |
|
Juátarhu |
|
En el cerro. |
|
Juátecharhu |
|
En los cerros.
|
|
Jucha |
(pp) |
Nosotros. |
|
Juchajtu |
|
Nosotros
también. |
|
Juchantsïni |
|
A nosotros. |
|
Juchari |
(ppos) |
Nuestro, de
nosotros. |
|
Jucharicha |
(pp) |
De nosotros. |
|
Jucharichani |
|
A los
nuestros. |
|
Jucharistimindu |
|
Exactamente es
nuestro. |
|
Juchi |
(ppos) |
Mío, mi. |
|
Juchinio |
|
En mi casa,
pueblo, región, etc. |
|
Juchiti |
(ppos) |
Mío. |
|
Jukajchakua |
(s) |
Collar,
medalla, lo que se usa en el cuello. |
|
Jukambiapiringa |
(v) |
Los
acompañaría. |
|
Jukani |
(v) |
Tener fruto el
árbol. / Ponerse alguna renda. |
|
Jukantskua |
(s) |
Vestuario. |
|
Jukaparhakua |
(adj) |
Costo. /
Objeto que se pone en el techo. |
|
Jukaparhani |
(v) |
Ser costoso. /
Tener la corteza el árbol. |
|
Jukaparhasïka |
(v) |
Valgo mucho. /
Tengo algo en la espalda. |
|
Jukaparhasti |
(v) |
Está muy caro en
moneda. / Traealgo en la espalda. |
|
Jukapunguani |
(v) |
Regresar con
la prenda puesta. |
|
Jukari |
(adv) |
En
exceso/Persona que trae puesta la prenda. |
|
Júkskani |
(v) |
Sembrar, arar.
|
|
Junguani |
(v) |
Regresar. |
|
Júkua |
(s) |
Tos. |
|
Júni |
(v) |
Toser. |
|
Jupakata |
(v) |
Lavado,
limpio. |
|
Jupani |
(v) |
Lavar. |
|
Júpani |
(v) |
Ir tosiendo. |
|
Jupantskata |
(adj) |
Lavado,
limpio. |
|
Juparakua |
(s) |
Lavadero. /
Jabón. |
|
Juparhini |
(v) |
Lavarlo. |
|
Jupari |
(s) |
Persona que
lava. |
|
Jupiani |
(v) |
Agarrarlos,
pescarlos o atraparlos. |
|
Jupika |
(v) |
Agarra, cóje,
atrapa (imperativo). |
|
Jupikani |
(v) |
Atraparlo. |
|
Jupikatarakua |
(s) |
Instrumento
que sirve para atrapar, rampa. |
|
Jupikuarhinhasïpti |
(v) |
Lo atraparon,
lo cogieron. Se agarraron |
|
Jupikuarhini |
(v) |
Agarrarse,
cogerse. |
|
Jupikuarhipanksï |
(v) |
Agarrándose
(ellos). |
|
Jupikuarhiparini |
(v) |
Agarrándose
(él). |
|
Jupindakua |
(s) |
Bastón,
sostén. / Municipio. |
|
Jupiperakuarhu |
|
En el lugar de
pelea. |
|
Jupirakua |
(s) |
Trampa. |
|
Júpka |
(v) |
Cuando vino,
cuando llegó. / Cuando toció. |
|
Jurajku |
(v) |
Déjalo
(imperativo). |
|
Jurajkuni |
(v) |
Dejarlo,
abandonarlo. |
|
Jurajkuspti |
(v) |
Lo había
dejado. |
|
Juramukua |
(s) |
Ley, decreto. |
|
Juramukuecha |
(s) |
Leyes,
decretos, disposiciones. |
|
Juramukueri |
|
De la
autoridad, de las leyes. |
|
Juramukuni |
(v) |
Ordenarle,
mandarlo. |
|
Juramuni |
(v) |
Mandar,
ordenar, disponer |
|
Juramuti |
(s) |
Funcionario,
autoridad. |
|
Juramuticha |
(s) |
Autoridades,
funcionarios. |
|
Juramutspekua |
(s) |
Recado, orden.
|
|
Jurhenani |
(v) |
Tener
conocimientos, saber. |
|
Jurhendani |
(v) |
Enseñarle,
capacitarlo. |
|
Jurhentani |
(v) |
Calentarse. |
|
Jurhepiti |
(adj) |
Caliente. |
|
Jurherani |
(v) |
Calentarlo. |
|
Jurhiakua |
(s) |
Día, cuando
hay sol. |
|
Jurhiata |
(s) |
El sol, día. |
|
Jurhiatikua |
(s) |
De día. |
|
Jurhiatikuarhujtu |
(adv) |
También de
día. |
|
Jurhiatikuecha |
(s) |
Días. |
|
Jurhiatikuecharhu |
(s) |
En los días. |
|
Jurhimberantani |
(v) |
Enderezarlo. |
|
Jurhimbiti |
(adj) |
Derecho, línea
recta. / Honrado. |
|
Jurhimbiti |
(adj) |
Derecho,
recto. |
|
Jurhinskuecha |
(s) |
Rodillas. |
|
Jurhintskua |
(s) |
Rodilla. |
|
Jurhixakata |
(s) |
Guisado. |
|
Jurhixani |
(v) |
Freír, guisar
la comida. |
|
Jurhixatarakua |
(s) |
Manteca. |
|
Juskakua |
(s) |
Fuereños. |