N - XIV. Décima cuarta grafía del Alfabeto P'urhépecha.
|
Na |
(adv) |
¿Cómo? |
|
Na xani |
(adv) |
¿Cuánto? |
|
Náandi |
(s) |
Madre, mamá |
|
Najkirukaksï |
|
Aunque...
(ellos). |
|
Nájtsï |
|
Cómo...
(ustedes). |
|
Nájtukaksï
|
|
Aunque...
(ellos) |
|
Náki |
(adv) |
¿Cuál? |
|
Nákindarku
|
(adv) |
Cualquiera. |
|
Nákindarue?
|
(adv) |
¿Cuál será? |
|
Nákiua?
|
(adv) |
¿Cuál será? |
|
Namuchani
|
(adv) |
De a poco. /
¿De cuánto? |
|
Namunditu
|
(adv) |
Muy poco. |
|
Namuni
|
(adv) |
Cuantos, muy
poco. |
|
Namunku
|
(adv) |
Poco |
|
Namupuru
|
(adv) |
¿Cuántas partes?,
¿en cuántas partes? |
|
Nana
|
(s) |
Doña. / Cómo. |
|
Nanachi
|
(s) |
Señora, doña,
mujer adulta. |
|
Nanachicha
|
(s) |
Señoras. |
|
Nanachijti |
|
Es la señora. |
|
Nanachiri |
|
De la señora. |
|
Nanachirijti |
|
Es de la
señora. |
|
Nanachirisïpti |
|
Era de la
señora. |
|
Nanachisïka
|
(v) |
Soy señora. |
|
Nanaka sapi
|
(s) |
Niña. |
|
Nanaka
|
(s) |
Mujer, dama. |
|
Nanakecha
|
(s) |
Mujeres, damas. |
|
Nanakesïpka
|
(v) |
Era (yo)
muchacha, fui muchacha. |
|
Nanakesïpti |
(v) |
Era mujer,
dama. |
|
Nanakeuati
|
(v) |
Será muchacha,
señorita. |
|
Nándika
|
(adv) |
Quizás, puede
ser. |
|
Nándikaksï
|
(adv) |
Posiblemente...
(ellos). |
|
¿Nani?
|
(adv) |
¿Dónde? |
|
¿Naniesïki?
|
(adv) |
¿En dónde es? |
|
Nanindarku
|
(adv) |
En cualquier
parte. |
|
Naniri |
(adv) |
¿A dónde vas? |
|
Nanita
|
(s) |
Abuela. |
|
Nanitaa |
(adv) |
¿En dónde
pues? |
|
Nanitecha
|
(s) |
Abuelitas |
|
Naniteri |
|
De la
abuelita. |
|
Nanitesïpti
|
(v) |
Era la
abuelita. |
|
Naniteuaka
|
(v) |
Seré abuelita. |
|
Napisï |
(s) |
Castañuela
(fruto del encino). |
|
Napisïcha
|
(s) |
Castañuelas
(frutos de encino). |
|
Napisïjti |
(v) |
Es la castañuela. |
|
Napisïri
|
|
De la
castañuela. |
|
Náxamu
|
(adv) |
Quizás,
posiblemente. |
|
Naxanio
|
|
¿Cuánto será? |
|
Naxanirhu
|
|
En qué número,
en qué orden |
|
Naxanisïki?
|
(adv) |
¿Cuánto es? |
|
Náxaru
|
|
Posiblemente. |
|
Naxaruksï
|
|
Cómo...posiblemente
(ellos). |
|
Ne jingoni
|
(adv) |
¿Con quien? |
|
Né?
|
(adv) |
¿Quién? |
|
Néma
|
(s) |
Alguien. |
|
Néna?
|
(adv) |
¿Cómo? |
|
Néndi?
|
(adv) |
¿Quién será? |
|
Néndiri?
|
(adv) |
¿De quién
será? |
|
Néndisïki
|
(adv) |
Quien... |
|
Néndisïkirisïpti
|
|
Era de
quien... |
|
Néngachi
|
|
Quienes... |
|
Néni jingoni?
|
(adv) |
¿Con quién? |
|
Néo?
|
|
¿En la casa de
quién? |
|
Népirini?
|
(adv) |
¿Quien sería? |
|
Néri?
|
(adv) |
¿De quién? |
|
Nérisïki?
|
(adv) |
¿De quién es? |
|
Nériua?
|
(adv) |
¿De quién
será? |
|
Nésïki?
|
(adv) |
¿Quién es? |
|
Nésïkiri?
|
(adv) |
¿Quién eres? |
|
Nésïpi?
|
(adv) |
¿Quién era? |
|
Ni je
|
(v) |
Vayan
(imperativo). |
|
Ni
|
(v) |
Vete, adiós. |
|
Niántaati
|
(v) |
Llegará (de
regreso). |
|
Niántaatiksï
|
(v) |
Llegarán
(deregreso). |
|
Niántani
|
(v) |
Llegar. |
|
Niántasïpka |
(v) |
Había llegado. |
|
Niánterani |
(v) |
Hasta llegar. |
|
Niántoka |
(v) |
Llegaré. |
|
Niántotiksï |
(v) |
Llegarán. |
|
Niárakuaka |
(v) |
Le llegaré. |
|
Niárakuni
|
(v) |
Llegarle. |
|
Niárakusïpka |
(v) |
Le había
llegado. |
|
Niárapani |
(v) |
Llegando. |
|
Niárapunguani |
(v) |
Llegando (de
regreso). |
|
Niárasïpka |
(v) |
Había llegado
(yo). |
|
Niárasïpti |
(v) |
Había llegado
(él). |
|
Niárasïptiksï |
(v) |
Llegaron. |
|
Niárati |
|
Fuereño,
extraño. |
|
Niáratini |
|
Recién
llegado. |
|
Niáraxapka |
(v) |
Iba o venía
llegando. |
|
Niárooka |
(v) |
Llegaré. |
|
Niátaaka
|
(v) |
Realizaré. |
|
Niátakuecha |
(v) |
Ocupaciones. |
|
Niátakuni |
(v) |
Hacerle algún
trabajo. |
|
Niátani |
(v) |
Realizar
alguna actividad en general. |
|
Niátasïpkaksï |
(v) |
Habíamos
realizado la actividad. |
|
Niátatarakua |
(s) |
Herramienta de
trabajo. |
|
Niátatarakuarhu |
|
En el centro
de trabajo. |
|
Niátatarakuecha |
(s) |
Herramientas
de trabajo. |
|
Niátaticha |
(s) |
Personas
trabajadoras, que realizan alguna actividad. |
|
Niátaxapka |
(v) |
Estaba
trabajando, estaba realizando alguna actividad. |
|
Niátooti |
(v) |
Realizará,
trabajará. |
|
Níjkuaka |
(v) |
Amasaré. /
Realizaré ademanes con la mano. |
|
Níjkukuni |
(v) |
Hacerle
ademanes con la mano. / Hacer la masa. |
|
Nijkurhakuni
|
(v) |
Hacer ademanes
con la mano. |
|
Níjkurhakuni |
(v) |
Hacerle señas
con la mano. |
|
Níjkurhani |
(v) |
Hacer ademanes
con la mano. Amasar. |
|
Níjkusïptiksï |
(v) |
Habían hecho
ademanes con la mano. |
|
Níjkutarakua |
(s) |
Material que
se usa para amasar. |
|
Níjtsïni |
(v) |
Mover la
cabeza. |
|
Níjtu |
(v) |
Vete tu
también. |
|
Nikuni |
(v) |
Ir por otro,
sustituirlo. |
|
Nimákua |
(s) |
Nieto. |
|
Ninhani |
(v) |
Ir (ellos). |
|
Ninhantani |
(v) |
Regresarse a
sus domicilios. |
|
Ninhantoti |
(v) |
Se van ir, se
van a retirar. |
|
Ninhapka |
(v) |
Que habían
ido. |
|
Nínharhikuni |
(v) |
Hacerle señas
con los ojos o cara |
|
Nínharhini |
(v) |
Hacer señas
con la cara. |
|
Nínhasïpti |
(v) |
Habían ido. |
|
Ninhantapka |
(v) |
Cuando se
fueron. |
|
Ninhejchani |
(v) |
Desear ir. |
|
Ninhejchantani |
(v) |
Desear
regresar. |
|
Ninini
|
(v) |
Madurar/Cocerse. |
|
Niniraaka |
(v) |
Lo coceré (en
la lumbre). / Lo maduraré. |
|
Ninirakata |
(adj) |
Cocido. /
Maduro. |
|
Ninirani |
(v) |
Cocer. /
Madurar. |
|
Ninirasïpka
|
(v) |
Lo había
cocido. / Lo había madurado |
|
Niniratarakua |
(s) |
Material que
sirve para para madurar o cocer. |
|
Ninirooti |
(v) |
Cocerá/Lo
madurará. |
|
Nintajti |
(v) |
Se fue, se
marchó. |
|
Níntani |
(v) |
Irse,
marcharse. |
|
Nintasïpka |
(v) |
Me había ido,
me había marchado. |
|
Nintasïpti |
(v) |
Se había ido,
se había marchado. |
|
Nintasïptiksï |
(v) |
Se habían ido,
se habían marchado. |
|
Nintooka |
(v) |
Me iré, me
marcharé. |
|
Nintooti
|
(v) |
Se marchará. |
|
Nintotiksï |
(v) |
Se marcharán. |
|
Nipá |
|
Adiós, me voy. |
|
Nipapani |
(v) |
Avanzando poco
a poquito, caminando. |
|
Nipiringa |
(v) |
Hubiera ido. |
|
Nipiringaksï |
(v) |
Hubiéramos
ido. |
|
Nipka |
(v) |
El que había
ido. |
|
Nirani |
(v) |
Dirigirse,
trasladarse. |
|
Nirasïndi |
(v) |
Se va, se
retira, se marcha. |
|
Nirasïnga |
(v) |
Me voy. |
|
Nirasïpti |
(v) |
Había ido. |
|
Nirasïptiksï |
(v) |
Habían ido. |
|
Nirasïrenga |
(v) |
Iba. |
|
Nirastijtuksï |
(v) |
También se
fueron. |
|
Niraxatiksï |
(v) |
Se están
yendo. |
|
Nitamajti |
(v) |
Pasó,
aconteció. |
|
Nitamajtiksï |
(v) |
Pasaron,
acontecieron. |
|
Nitamakua |
|
Lugar por
donde se pasa. / Forma de vida. |
|
Nitamakuarhini |
(v) |
Pasarse por la
calle. / Sobrevivir. |
|
Nitamakuarhu |
(v) |
Lugar donde
pasan. |
|
Nitamanhaxapti |
(v) |
Estaban
pasando. |
|
Nitamani |
(v) |
Pasar. / El
tiempo que pasa. |
|
Nitamantajti |
(v) |
Pasó el tiempo.
/ Pasó alguien. |
|
Nitamantani |
(v) |
Volver a
pasar. |
|
Nitamapani |
(v) |
Pasando. |
|
Nitamapka |
(v) |
Había pasado. |
|
Nitamasïka |
(v) |
Pasé. |
|
Nitamasïpti |
(v) |
Había pasado. |
|
Nitamatarakua |
(s) |
Medios de
subsistencia. / Pasatiempo. |
|
Nitamaxapti |
(v) |
Estaba
pasando. |
|
Nitamooka |
(v) |
Pasaré. |
|
Nitamooti |
(v) |
Pasará (p.e.
el tiempo o persona). |
|
Nitamootiksï |
(v) |
Pasarán. |
|
Nitamunguani |
(v) |
De regreso
pasar por donde mismo. |
|
Nitani |
(v) |
Atraparse,
caer en la trampa. |
|
Nitaratarakua |
(s) |
Instrumento
para atrapar. / Trampa. |
|
Nitisïka |
(v) |
Soy viajero. |
|
Nítsijti
|
(v) |
Se hundió, se
abrió el piso. |
|
Nítsikata |
|
Lugar donde
esta hundida la tierra. |
|
Nítsikatarhu |
|
En el lugar
donde se encuentra hundida la tierra. |
|
Nítsini |
(v) |
Hundirse,
sumirse en la tierra. |
|
Nítsioti |
(v) |
Se hundirá la
tierra o la persona. |
|
Nítsiuati |
(v) |
Se hundirá |
|
Niuaka |
(v) |
Iré. |
|
Niuakaksï |
(v) |
Iremos. |
|
Niuati
|
(v) |
Irá. |
|
Niuatiksï |
(v) |
Irán. |
|
Nixasï
|
(s) |
Nuez (el fruto
o el árbol). |
|
Nixasïrhu |
|
En el lugar
donde se encuentra la nuez. |
|
Nixasïri |
|
De nuez. |
|
No ambakiti |
(s) |
Diablo. /
Gente mala. / Inútil, inservible. |
|
No sési jásï |
(ad) |
Feo,
desagradable. / Diablo. / Maldición. |
|
Nóchka |
(adv) |
No, pues. |
|
Nójtsï |
(adv) |
No (ustedes). |
|
Nójtuksï |
(adv) |
No (ellos). |
|
Nómbe
|
(adv) |
No, nada. |
|
Nómbejtu |
(adv) |
Tampoco. |
|
Nónha |
(adv) |
Que tampoco. |
|
Nóteru |
(adv) |
Ya no. |
|
Nótki |
(adv) |
Todavía no. |
|
Nótkiuati |
(adv) |
Todavía no
será. |
|
Nóxamu |
(adv) |
Creo que no. |
|
Nunuxe |
(s) |
Mudo,
sordomudo. |
|
Nunuxijti |
(v) |
Es mudo, no
habla. |
|
Nunuxisïpti |
(v) |
Era mudo. |
|
Nurhitini |
(s) |
Nuríten
(planta silvestre, sirve como tranquilizante). |
|
Nurhitinijti |
(v) |
Es nuríten. |
|
Nurhitinirhu |
|
En el lugar
donde se encuentra el nuríten. |
|
Nurhitiniri |
|
Del
nuríten. |
|
Nurhitinisïpti |
(v) |
Era nuríteni. |
|
Nurhiu |
(s) |
Pueblo de
Nurío. |